Efes Yüzüğü

“Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz” der Efesli Herakleitos. Her şeyin aktığını, hiçbir şeyin aynı kalmadığını söyleyen bu karanlık filozofun kendi şehri, sözünü belki de en acı biçimde doğrulayan yer oldu. Çünkü Efes’i asırlar içinde yerinden eden şey ne bir ordu ne de bir imparatordu; yalnızca bir nehirdi…

Antik çağda Kaystros denilen Küçük Menderes, dağlardan taşıdığı alüvyonu her yıl biraz daha körfeze döktü. Gemileri Akdeniz’in dört bir yanına açılan bu liman şehri, deniz çekildikçe kıyıdan uzaklaştı; limanını her seferinde yeniden kazan Efesliler sonunda nehre yenik düştüler. Bugün Bülbül Dağı ile Panayır Dağı arasındaki o görkemli caddede yürürken denizin kokusunu duyamayışınız bundandır…

Gelin bir de şehrin tiyatrosunu dinleyelim. Yirmi dört bin kişiyi alan bu dev tiyatroda bir gün iki saat boyunca aynı cümle yankılanmıştı: “Efeslilerin Artemis’i büyüktür!” Elçilerin İşleri’ne göre bu kargaşayı başlatan, Artemis tapınağının gümüşten maketlerini yapan Dimitrios adında bir gümüş ustasıydı; yeni inancın yayılmasıyla işlerinin bozulacağından korkan ustalar ayaklanmış, şehir birbirine girmişti. Anlaşılan o ki Efes’te gümüşün sözü, asırlar önce de bir hayli geçiyordu…

Antik dünyanın yedi harikasından Artemis Tapınağı’ndan bugün geriye tek bir sütun kaldı; Celsus Kütüphanesi’nin cephesi ise bir oğulun babasına bıraktığı en zarif mektup gibi hâlâ ayakta. Herakleitos haklıydı: her şey aktı, her şey değişti.

Bülbül Dağı ile Panayır Dağı’nın sırtları ve eteklerindeki Selçuk, şimdi gümüşe işleniyor; Dimitrios’un torunlarına düşen iş de belki budur… Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz; ama o nehrin şekillendirdiği araziyi yanında taşımak hâlâ mümkün.