Diyarbakır Surları & Hevsel Yüzüğü

“Memleket isterim / Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun; / Kuşların çeşidi bulunsun bahçesinde…” der Diyarbakırlı şair Cahit Sıtkı Tarancı. Bu dizeleri okuyunca insanın aklına ister istemez doğduğu şehrin surlarının hemen dibinde uzanan Hevsel Bahçeleri gelir; çünkü orada gök gerçekten mavi, dal gerçekten yeşil, kuşların çeşidi de gerçekten boldur… Peki bir şehri binlerce yıl ayakta tutan şey surları mıdır, yoksa onu besleyen bahçeleri mi?

Diyarbakır surları, dünyanın en uzun ve en sağlam kale surlarından biridir. Kara bazalt taşlardan örülmüş bu surlar beş kilometreyi aşar ve şehri bir kalkan gibi sarar; eskilerin bu şehre “Kara Amid” demesi de bundandır. Romalılardan Sasanîlere, Mervanîlerden Artuklulara ve Osmanlı’ya kadar her gelen bu surlara bir burç, bir kitabe ya da bir kabartma ekledi. Ulu Beden ve Yedi Kardeş burçlarındaki Artuklu kitabeleri, taşa işlenmiş figürleriyle hâlâ okunmayı bekler…

Bu surların en dramatik anlarından birine ise bir Romalı tarihçi tanıklık etti. MS 359 yılında Sasanî hükümdarı II. Şapur şehri kuşattığında Ammianus Marcellinus surların içindeydi. Uzun ve kanlı bir kuşatmanın ardından şehir düştü; Ammianus ise kaçmayı başardı ve gördüklerini yazarak bugüne ulaştırdı. Kuşatılan bir şehrin içinden olan biteni yazan bir tarihçi… Bu, her kuşatmaya nasip olacak bir şans sayılmaz.

Surların güneyinde, Dicle’ye doğru inen yamaçlarda Hevsel Bahçeleri uzanır. Binlerce yıldır şehri besleyen bu bahçeler aynı zamanda sayısız kuş türüne ev sahipliği yapar. Nehrin üzerinde ise 11. yüzyılda Mervanîler döneminde yapılan On Gözlü Köprü, ayaklarını Dicle’ye daldırmış, asırlardır aynı suyu seyreder… 2015’te surlar ve Hevsel Bahçeleri, birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

Şehrin oturduğu bazalt sırt, Hevsel’in yeşil yamaçları ve Dicle’nin vadisi şimdi gümüşün üzerinde. Cahit Sıtkı’nın istediği o memleket belki de tam buradadır; gök mavi, dal yeşil ve kuşların çeşidi bahçesinde…