Avanos & Kızılırmak Yüzüğü

Bir avuç çamurun kaç bin yıllık hafızası olabilir? Avanos’ta bir çömlekçi atölyesine girip ayakla çevrilen çarkın başındaki ustayı izlediğinizde, bu sorunun cevabını parmaklarının arasından yükselen testide görürsünüz… Çünkü bu kasabada çamur, Kızılırmak’ın kıyısından gelir; ve Kızılırmak, Anadolu’nun en eski hikâyelerini taşıyan ırmaklardan biridir.

Kızılırmak adını, suyuna rengini veren kızıl topraktan alır. Hititler ona Marassantiya derdi, eski Yunanlar ise Halys… Halys adının, ırmağın geçtiği tuzlu topraklardan, Yunanca “tuz” sözcüğünden geldiği söylenir. Türkiye’nin kendi toprakları içinde doğup denize dökülen en uzun ırmağı, Sivas’ın dağlarından Karadeniz’e varana dek Anadolu’yu kocaman bir yay gibi dolaşır; Avanos ise bu yolculuğun Kapadokya’dan geçtiği yerdir.

Avanos’ta çömlekçiliğin Hititlerden beri sürdüğü anlatılır. Usta çarkı ayağıyla döndürür, çamur ellerinin arasında yükselir; bir testi, bir küp, bir çanak olur… Sonra fırına girer, ateşle sertleşir ve toprağın rengi ırmağın rengiyle aynı kızıllığa bürünür. Bu işi babadan oğula, ustadan çırağa aktaran bir kasabada insan, zamanın da bir çark gibi döndüğünü düşünmeden edemez; aynı hareket, aynı çamur, aynı ırmak… Yalnızca eller değişir.

Irmağın kıyısında durup o kızıl suyun akışını izlerken belki siz de fark edersiniz; çamur bir kap olur, taş bir ev olur, ırmak ise hiç durmaz… Bu kadraj, çömlekçilerin kasabasını ve Kızılırmak’ın Kapadokya’dan geçtiği kıvrımları bu kez çamurdan değil, gümüşten yoğuruyor.