Zigana Geçidi Yüzüğü

“Thalatta! Thalatta!” Yani “Deniz! Deniz!”… Ksenophon, ‘Anabasis’te bu çığlığın nasıl yükseldiğini anlatır. Pers tahtı için savaşmaya giden, Kunaksa’da anlamını yitiren bir zaferin ardından komutanlarını kaybedip düşman topraklarının ortasında yalnız kalan on bin Yunan askeri, aylarca Anadolu’nun dağlarını, karlarını, geçitlerini aşarak kuzeye yürümüştü. Ve bir gün, öndekilerin bir tepede bağırdığı duyuldu…

Arkadakiler önce bir saldırı olduğunu sandı; silahlarına sarılıp koştular. Oysa bağıran askerler ağlıyor, birbirlerine sarılıyordu: uzakta, dağların ardında Karadeniz görünmüştü. Deniz, eve dönüş demekti… Yorgunluk, açlık, soğuk; hepsi bir anda unutulmuştu. Ksenophon’un anlattığına göre askerler o tepede taşları üst üste yığarak büyük bir anıt yaptılar.

Bu tepenin tam olarak neresi olduğu bugün hâlâ tartışılır; araştırmacıların bir kısmı On Binler’in denizi gördüğü yeri Zigana’nın dolaylarında arar. Trabzon’u Gümüşhane’ye, oradan Erzurum’a bağlayan kadim yolun 2.032 metrelik geçidi olan Zigana, asırlar boyunca kervanların, yolcuların, askerlerin aştığı bir kapı oldu; kışın tipiye, yazın sise yakalanan yolcular için bir han, bir ocak başı çoğu zaman hayat kurtarırdı. Bugün ise kışın kayakçıların, yazın yaylacıların uğrak yeridir.

Geçidin kuzeyinde Karadeniz’in nemli ormanları başlar; güneyinde ise iç Anadolu’ya doğru giderek kuruyan, çıplaklaşan dağlar… Zigana, iki dünyanın arasında gerilmiş bir perde gibidir; perdeyi aralayan, karşısında bambaşka bir manzara bulur. Tıpkı o yorgun askerlerin, bir tepenin ardında birdenbire denizi bulması gibi…

Bu kadraj Zigana Geçidi’ni ve onu çevreleyen ormanlık sırtları gümüşün üzerinde yükseltiyor. Belki de bir zamanlar, tam bu sırtların birinde, on bin yorgun asker aynı anda aynı sözcüğü haykırmıştı: Deniz! Deniz!…