Priene Yüzüğü

“Bütün varlığımı yanımda taşıyorum.” Yedi bilgeden biri sayılan Prieneli Bias’a atfedilen bu söz, şehrin kuşatıldığı bir günün hatırasıdır. Anlatılana göre düşman yaklaşırken Prieneliler ellerine ne geçtiyse yüklenip kaçmaya başlamış; eli boş yürüyen Bias’a neden hiçbir şey almadığı sorulunca bu cevabı vermişti. Çünkü onun için insanın asıl serveti aklı ve hatıralarıydı… Belki de yedi bilgenin en bilgesi, en az eşyayla yola çıkandı.

Bias’ın şehri Priene, Mykale’nin, bugünkü Samsun Dağı’nın dik kayalığına yaslanan küçük bir İyon şehridir. Ama küçüklüğüne bakmayın; MÖ 4. yüzyılda yeniden kurulurken caddeleri birbirini dik açıyla kesen ızgara bir plana göre çizildi ve bu düzen bugün hâlâ şehircilik kitaplarının ilk sayfalarında durur. Yamaçta basamak basamak yükselen evler, tiyatro, meclis binası ve tepede Athena Tapınağı… Tapınağın adak yazıtında ise hiç beklenmedik bir ad vardır: Büyük İskender. Bir şehrin tapınağına bir cihangirin adının yazılması, her şehre nasip olacak bir şeref olmasa gerek.

Priene bir zamanlar denizin kıyısında, bir liman şehriydi. Ancak dağlardan kıvrıla kıvrıla gelen bir nehir, her yıl biraz daha toprak taşıyarak denizi uzaklara itti. O nehir, antik adıyla Maiandros, bugünkü Büyük Menderes’tir; öylesine kıvrımlıdır ki dünyanın dört bir yanında kıvrılarak akan nehirlere onun adından “menderes” denir. Bugün Priene’nin tepesinden bakınca deniz, çok uzaklarda bir ışıltıdan ibarettir… Deniz çekildi, liman sustu; ama şehir yamaçtaki yerini hiç bırakmadı.

Mykale’nin dik kayalığı, ona yaslanan antik şehrin tepesi ve aşağıda Menderes’in kıvrıldığı ova şimdi gümüşün üzerinde yükseliyor. Bias haklıydı belki; insan asıl servetini yanında taşır. Ama bazen o servet, bir yerin hatırasıdır…