Hasankeyf Yüzüğü

Bir kanyonun iki yakasına tutunmuş, binlerce yıl boyunca aynı nehre bakmış bir şehir düşünün… Taşları kayadan, sokakları mağaralardan, hafızası Dicle’den örülmüş bir şehir. Peki böyle bir şehir bir gün o nehrin kendisiyle yüz yüze gelirse ne olur? Hasankeyf’e bakınca bu sorunun cevabını hem hüzünle hem de tuhaf bir hayranlıkla aramaya başlıyor insan; çünkü Dicle burada da akmaya devam ediyor, ama artık eski yatağında değil, kendi hafızasının üzerinde…

Hasankeyf, Dicle’nin açtığı kanyonun kayalık yamaçlarına kurulmuş, geçmişi on iki bin yıla uzanan bir yerleşimdir. Adı, Süryanicede “kaya” anlamına gelen bir kökten türeyen Hısn Keyfa’dan, yani “kaya kalesi”nden gelir. Gerçekten de şehir kayanın içindedir: yamaçlara oyulmuş binlerce mağara asırlarca ev, dükkân, ahır ve mezar olarak kullanılmıştır. Artuklular döneminde Hasankeyf parlak bir başkente dönüştü; Dicle’nin üzerine kurulan köprü, zamanının en büyük köprülerinden biriydi…

Ve sonra su yükseldi. Ilısu Barajı’nın gölü dolmaya başladığında Hasankeyf’in önemli yapılarının bir kısmı yeni kurulan yerleşime taşındı; Zeynel Bey Türbesi, bir fidan gibi özenle yerinden alınıp başka bir yamaca konuldu. Kanyonun alçak yamaçları, eski sokaklar ve köprünün ayaklarının bir kısmı ise suyun kucağına bırakıldı… Bunu anlatırken bir hüzün duymamak elde değil; çünkü her şehir, biraz da kendi toprağında kalmak ister.

Fakat Hasankeyf’in kalesi hâlâ kayalığın üzerinde ayakta ve suyun yeni aynasında kendini seyrediyor. Gelin, bu yeni kıyıda bir an durup dinleyelim: taşın hafızası, suyun sessizliği ve ikisinin arasında süren o eski konuşma… Nehir değişti, kıyı değişti; ama bir yerin ruhu, bakmayı bilene hâlâ görünüyor.

Dicle’nin kanyonu ve kalenin oturduğu kayalık bu kadrajda gümüşün üzerinde yükseliyor. Nehir yatağını değiştirdi; ama bir şehrin hafızası da kendine yeni bir yatak bulmayı bilir…