Göbeklitepe Kolyesi

“Önce tapınak geldi, sonra şehir.” Göbeklitepe’yi dünyaya tanıtan Alman arkeolog Klaus Schmidt’e atfedilen bu söz, insanlık tarihine dair bildiğimizi sandığımız pek çok şeyi tersyüz etti. Peki avcı-toplayıcı insanlar, henüz tarlası, köyü, çömleği bile yokken neden dev taşları yontup bir tepenin üzerine dikmişti? Bu sorunun cevabı hâlâ tartışılıyor; ama sorunun kendisi bile yeterince büyüleyici değil mi?

Göbeklitepe, Germuş Dağları’nın sırtında, ovaya bakan bir tepede yer alır. 1960’larda yapılan bir yüzey araştırmasında buradaki taşlar dikkati çekmiş, fakat Orta Çağ’dan kalma bir mezarlık sanılarak üzerinde pek durulmamıştı. Tepenin asıl sırrı ancak 1990’ların ortasında başlayan kazılarla gün yüzüne çıktı: yaklaşık on iki bin yıl önce dikilmiş, T biçiminde dev sütunlar… Yani Stonehenge’den de Mısır piramitlerinden de binlerce yıl önce.

Sütunların üzerinde tilkiler, yaban domuzları, yılanlar, akbabalar ve akrepler kabartma olarak işlenmiştir. Bazı sütunların yanlarında kollar, eller, kuşaklar belirir; sanki bu taşlar yalnızca birer sütun değil, soyutlanmış insan figürleridir. Taşa kabartma işlemenin bu topraklarda ne kadar eski bir gelenek olduğunu düşününce insan, kendi elinin bile kadim bir ustalığın devamı olduğunu hissediyor…

Neden buradaydılar, neden bu kadar emek verdiler, neden sonra bıraktılar? Kimi bir inanç merkezi der, kimi toplu şölenlerin yapıldığı bir buluşma yeri… Bildiğimiz tek şey, bu tepede insanların bir araya gelmek için bir sebep bulduğu ve bu sebebin taşa kazındığıdır. 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan Göbeklitepe’ye girdiğimizde aslında kendimizi, en eski halimizle karşılıyoruz.

Germuş Dağları’nın sırtı, höyüğün kendisi ve çevresindeki kireçtaşı platosu şimdi gümüşün üzerinde. Önce tapınak geldi, sonra şehir; ve on iki bin yıl sonra o tepenin kıvrımları, bir avuç gümüşe sığdı…