İshak Paşa Sarayı Yüzüğü

Yaşar Kemal, ‘Ağrıdağı Efsanesi’nde dağın eski bir töresini anlatır: kapına sığınan geri verilmez… Bir at, bir paşanın kibri ve dağın bu değişmez kuralı, romanın bütün düğümünü atar. Peki paşaların kibri taşa dönüşseydi, nasıl bir yapı ortaya çıkardı? Cevabı bulmak için Doğubayazıt’ın üstündeki kayalığa, o sarp yamacın omzuna çıkmamız yeterli. Kayalığın üstündeki saray ovaya yukarıdan bakar; sanki gelen gideni, kervanı, yolcuyu tek tek sayar gibi…

İshak Paşa Sarayı’nın inşasına 1685’te Çolak Abdi Paşa başlamış, saray ancak 1784’te torunu İshak Paşa zamanında tamamlanabilmişti. Yani bir sarayın bitmesi için tam üç kuşak beklenmişti; dedenin temelini attığı odalarda torunun oturması, sabır konusunda bizlere pek çok şey anlatıyor olsa gerek… Harem, selamlık, cami, türbe, mutfaklar, fırınlar; Selçuklu’dan Osmanlı’ya, İran’dan Kafkasya’ya uzanan bir yığın üslup, bu kayalığın omzunda tek bir cephede buluşur.

Anlatılanlara göre sarayın odalarına ısı taşıyan akıllıca bir düzeni ve harem kapısının altın kaplı kanatları vardı. Rivayete göre o kanatlar 1917’de sökülüp Petersburg’a götürüldü; kapının yerinden bugün yalnızca rüzgâr geçer… Sarayın hemen yakınında ise Mem û Zin’in şairi Ehmedê Xanî’nin türbesi durur. İki büyük sevdanın hikâyesini yazan şairin bu kayalıkta uyuması, sarayın taşlarına şüphesiz ayrı bir hüzün katar.

Paşalar geldi geçti, kapılar söküldü, damlar çöktü; kayalık ise yerinde kaldı. Bu kadraj, sarayın oturduğu kayalığı ve eteğinden ovaya inen sarp yamaçları gümüşe taşıyor. Gümüşün üzerinde saray değil, onu asırlardır sırtında taşıyan dağ yükseliyor. Ve dağın töresi hâlâ aynı: kapısına sığınanı geri vermez…