Ani Harabeleri Kolyesi

Bir şehir ne zaman ölür? Surları yıkıldığında mı, son sakini de kapısını kilitleyip gittiğinde mi, yoksa adını anan kimse kalmadığında mı? Eğer sonuncusuysa, Ani hiç ölmedi; çünkü “bin bir kiliseli şehir” adı, terk edilmesinin üzerinden asırlar geçmiş olsa da hâlâ dilden dile dolaşıyor…

Arpaçay’ın derin kanyonunun kenarındaki bu yayla, 10. yüzyılda Bagratlı krallığının başkenti oldu ve kısa zamanda İpek Yolu’nun en parlak duraklarından birine dönüştü. Kiliseler, saraylar, çarşılar, hanlar… Şehrin büyük katedralini yapan mimar Trdat’ın, 989 depreminde çöken Ayasofya kubbesinin onarımını da üstlendiği bilinir. Yani Ani’nin taşları ile İstanbul’un kubbesi aynı ustanın ellerinde buluşmuştu; kadim şehirlerin birbirine bu kadar yakın durabildiğini görmek insanı şaşırtmıyor değil…

1064’te Alp Arslan şehri aldı; ardından Şeddadiler, Gürcüler, Moğollar geldi. Her gelen kendi izini bıraktı. Anadolu’daki ilk Türk camisi olarak kabul edilen Menüçehr Camii, Bagratlı kiliselerinin hemen yanı başında yükseldi. Ani, bir medeniyetin değil medeniyetlerin şehriydi; aynı surların içinde çan sesi ile ezan, Ermenice ile Farsça, Gürcüce ile Türkçe yan yana yaşadı…

Sonra ticaret yolları değişti, depremler geldi, şehir yavaş yavaş boşaldı. Bugün surların içinde otların arasından yükselen yarım kubbeler, göğe açılmış kemerler ve kanyonun kenarında tek başına duran küçük kiliseler kaldı. Rüzgâr, eski çarşının yerinden geçerken sanki hâlâ bir kervan çıngırağı arar…

Kadraj, Arpaçay kanyonunu ve şehrin oturduğu platoyu birlikte alıyor. Gümüşün üzerinde kiliseler değil, onları asırlardır taşıyan toprak yükseliyor: kanyonun keskin kıvrımı, platonun sakin düzlüğü… Ani ölmedi; yalnızca sesini alçalttı. Ve o fısıltı şimdi gümüşün kıvrımlarında.