Zeugma Yüzüğü

Hangi köşeye geçerseniz geçin sizi gözleriyle takip eden bir yüz düşünün… Ne tam gülümser ne de tam hüzünlenir; sanki bir şey söyleyecekmiş de son anda vazgeçmiş gibidir. Zeugma’nın “Çingene Kızı” diye anılan o meşhur mozaiği, iki bin yıla yakın bir süre toprağın altında beklemiş ve günün birinde bu bakışı yeniden dünyaya çevirmişti. Peki bu bakış, gözlerini açtığında neyi görmüştü?

Zeugma, Yunancada “köprü, geçit” anlamına gelir. Büyük İskender’in generallerinden I. Seleukos, Fırat’ın bu kıyısında bir şehir kurmuş, karşı yakaya da ikiz bir kardeş eklemişti; nehrin iki yakası tekneler ve köprülerle birbirine bağlanıyordu. Roma zamanında şehir Doğu’ya açılan en önemli geçitlerden biri oldu; lejyonlar burada konaklar, tüccarlar burada soluklanır, varlıklılar da evlerinin tabanlarını mozaiklerle süslerdi… Aslına bakarsak Zeugma’nın zengin ailelerinin halıya pek ihtiyaç duyduğunu sanmıyoruz; zemin zaten başlı başına bir sanat eseriydi.

Fakat Fırat, kıyısına kurulan her şehre olduğu gibi Zeugma’ya da sabırla yaklaştı. 2000 yılında Birecik Barajı’nın gölü yükselmeye başladığında arkeologlar suyla yarışarak villaların mozaiklerini kurtarmaya çalıştı. Kurtarılanlar bugün Gaziantep’teki müzede sergileniyor; kurtarılamayanlar ise, kim bilir, suyun altında hâlâ birilerine bakıyor…

Bugün Belkıs köyünün yanındaki tepede durduğunuzda bir yanda antik şehrin açığa çıkarılmış sokaklarını, öbür yanda yeşile çalan baraj gölünü görürsünüz. Kazılar hâlâ sürüyor; toprak her mevsim yeni bir taban, yeni bir yüz daha veriyor. Bir zamanlar iki yakayı birleştiren şehir, şimdi dünü ve bugünü birleştiriyor.

Belkıs tepesinin yamaçları ve Fırat’ın genişleyen yatağı bu kadrajda gümüşe işleniyor. Çingene Kızı’nın o yarım kalmış bakışı gibi; ne tamamen dünde ne de bütünüyle bugünde…